فقط یک بهار

 *والدین شاغل چگونه به تفاوت ها و ویژگی های فرزند خود پی می برند؟

هر کودکی با کودک دیگر تفاوت هایی دارد این تفاوت ها حتی در میان فرزندان یک خانواده نیز مشهود است. پدر و مادر باید بتوانند این تفاوت ها را بشناسند تا امر تعلیم و تربیت در مسیر صحیح و رو به رشدی ادامه پیدا کند. کشف این ویژگی های منحصر به فرد، حضور والدینی تیزبین، علاقه مند و پرحوصله را می طلبد. پاره ای از خصوصیات خاص کودکان تنها در وضعیت های ویژه ای خود را نشان می دهد و در شرایط عادی ممکن است از دید پدر و مادر مخفی بماند، فرزندی که نیمی از روز را دور از والدین به سر می برد چقدر احتمال دارد که در چنین شرایطی قرار بگیرد؟ طبعاً این فرصت طلایی و استثنایی از دست والدین آنها خواهد رفت. فرزندان در مسیر رشد خود از بزنگاه های ویژه ای عبور می کنند که همراهی و هم گامی با آنها می تواند نوید بخش پرورشی نیکو و مورد رضایت پدر و مادر و اطرافیان باشد.

 *اشتغالِ والدین مانعی در برابر واکنش صحیح به رفتار کودک

والدین حسّاس نسبت به گریه ها و خنده های کودک (امور ساده و روزمره ی فرزندان) واکنش نشان می دهند و به تعبیر اریکسون در او اعتماد بنیادی ایجاد می کنند، در مقابل والدینی که به هر دلیل نسبت به این پدیده ها، غیر حسّاس و مسولیت ناپذیرند، در کودک عدم اعتماد به وجود می آورند. ( این حالت ممکن است از سوی مراقبین نامناسب هم به کودک منتقل شود.) نتیجه ی اعتماد بنیادی آن است که کودک رفتار خود را اثربخش می بیند و می داند با گریه هایش می تواند مادر یا مراقب خودش را صدا بزند ولی کودک بی اعتماد نسبت به این رفتارها، ناامید است و آهسته آهسته در خود فرو می رود. متأسفانه کودکانی که از توجهات لازم در این عرصه برخوردار نیستند در اولین گام های سلطه گری و سلطه پذیری تعاملی با انسان ها، شکست می خورند.3

می بینیم که تا چه اندازه عدم حضور والدین می تواند اثرات نامناسب برجای بگذارد. بسیاری از والدین می اندیشند که وقتی از محل کار خود به منزل بازگردند، جبران مافات خواهند کرد و در زمان باقی مانده به امور فرزند رسیدگی می کنند؛ اما چه ضمانتی وجود دارد که در این ساعات محدود تمام نیازهای فرزند به طور کامل از سوی والدین شناسایی و رفع شود؟ و تا چه میزان می توان مطمئن بود که خستگی های حاصل از کار برای آنان انرژی کافی باقی گذاشته باشد؟

ممکن است سؤالات بالا را ناشی از نگاه بدبینانه نسبت به اشتغالِ همزمان والدین بدانید؛ ولی حتی با فرض تأمین انرژی فکری، جسمی و حوصله ی کافی از سوی والدین آیا به دامنه ی تأثیرات پنهان و عمیق این نوع اشتغال فکر کرده اید؟ تحقیقات نشان می دهد عدمِ حضور گرم و صمیمی ِ والدین، پرسش هایی را در زمینه ی هویّت، تعهد و روابط با افراد در ذهن و دل کودک ایجاد خواهد کرد. اغلب چنین کودکانی در آینده دارای هویّت سردرگم خواهند بود.(کاراترا و لیکمن 2000).4

 *سرپرستی فرزند در غیاب پدر و مادر

اینک باید پرسید که تنهاییِ فرزند را در نیمی از روز چگونه می توان برطرف کرد؟ اگر پاسخ، سپردن کودک به مهد، پرستار و یا پدربزرگ و مادربزرگ باشد که ما با ذکر یک مثال در سطور گذشته به گوشه ای از پیامدهای آن اشاره کردیم. فراموش نکنیم هیچ کس نخواهد توانست جای پدر و مادر را برای فرزند پر کند . اگر آموزه های اشتباه حتی به طور سهوی به فرزند منتقل شود، اولین کسانی که سزاوار سرزنش اند والدین او هستند   بدلی او.

*والدین شاغل به نیازهای عاطفی کودک خود پاسخ دهند...

مهم ترین نیاز عاطفی فرد در دوران کودکی نیاز به مهر و توجه است؛ کودک همانگونه که به شیر مادر نیاز دارد به مراقبت والدین و توجهات آنها نیازمند است. او همواره باید احساس کند که پدر و مادر دوستش دارند و حامی او هستند. برخورداری از این احساس، محیط روانی آرام و قابل اعتمادی برای کودک فراهم می کند که عامل مؤثری در رشد عاطفی او خواهد بود.5

تحقیقات صورت گرفته نشان می دهد که والدین به عنوان یک پایگاه ایمن در هر سنّی مورد نیاز کودک هستند. اصولاً دانستن این که کسی هست که ما را به یاد دارد و نگران ماست، در تمام دوره های زندگی به عنوان یک ایمنی عمل می کند.(بنیگ هال،1995 به نقل از مظاهری 1379). 

*شکل گیری عادت های رفتاری خوب، حضور پدر و مادر را می طلبد.

والدین نمی توانند نسبت به عادات فرزند بی توجه باشند، به هراندازه که انتظار داریم فرزندمان نسبت به آموختن بعضی از رفتارها تلاش بورزد به همان مقدار هم باید از وقت، انرژی و امکانات  مادّی مایه بگذاریم.به عنوان مثال علاقه مند کردن کودک به مطالعه و کتاب خوانی مستلزم حرکتی مستمر است که ظرافت، صبر و توجه زیادی می طلبد. برای اینکه چنین روحیه ای در کودک ایجاد شود والدین باید از همان دوران نوزادی او فعالیت هایی را آغاز و به مرور زمان بیشتر کنند، والدین خسته و شاغلی که نیمی از روز را هم دور از فرزند به سر برده اند چگونه می توانند به این ظرایف توجه کنند؟7

و یا لزوم دقت در رفتارهای غیر کلامی کودکان که به عنوان زبان بدن از آن یاد می شود و فهم اشارات کودک نوپا که هنوز قادر به حرف زدن نیست به حضور مؤثر والدین و به ویژه مادر نیاز دارد. جالب است بدانید روانشناسان بیش از یک میلیون علامت غیر کلامی را تشخیص داده اند.8  شما تا کنون موفّق به فهم چه میزان از زبان بدن کودکتان شده اید؟ طبیعی است که تنها با حضور مداوم و گفتگوی مناسب است که به درک چنین مفاهیمی نایل خواهید شد.

البته ما قصد نداریم یک جانبه و با تندروی همه والدین شاغل را محاکمه و متّهم کنیم؛ بلکه هدف ما بررسی، تبیین و توجه به این شرایط و بررسی و تأثیرات آن بر شیوه های فرزند پروری است. منظور از شیوه های فرزند پروری، روش هایی است که والدین برای تربیت فرزند خود به کار می گیرند که بیان گر نگرش هایی است که آن ها نسبت به فرزندان خود دارند، همچنین شامل معیارها و قوانینی است که برای فرزندان خویش وضع می کنند.(دارلینگ 1993).9  بنابراین پدر و مادری که خواهان رشد حداکثری و تربیت صحیح کودک خویشند باید بدانند این امر نیازمند قوایی همه جانبه است.

 *لزوم حضور پدر در منزل

از ابتدای این سطور روی سخن ما با والدین (هم پدر و هم مادر) بوده است. متأسفانه بر شمار زیادی از والدین سنّتی این نگرش حاکم است که تربیت فرزند بر عهده ی مادر است و تنها او مسؤل ادب کردن فرزند است. این شاید ناشی از کم رنگی نقش پدر در نخستین روزهای تولد کودک باشد؛ امروزه این نظر قابل پذیرش نیست و نمی توان از نقش بسیار مؤثر پدر در رشد و تکامل شخصیت کودک چشم پوشید.10

پدرانی که از صبح تا شب بیرون از منزل به سر می برند چه وقت فرصت برقراری ارتباط عاطفی با فرزند خود را پیدا می کنند؟ در بررسی میان کودکانی که گروهی از آنها به علت داشتن دشواری های رفتاری (رفتار پرخاشگرانه ی شدید) و گروه دیگر به سبب ابتلا به دشواری های شخصیتی(کم رویی، احساس حقارت و...) به کلینیک مراجعه کرده بودند معلوم شد که پدران گروه اول، ضعیف و بی اثر و پدران گروه دوم دیکتاتور منش و نسبت به فرزندانشان بی توجه بوده اند.10 مخصوصاً درباره ی پسران، حضور پدر در خانه اهمیت خاص دارد، کودکانی که پدرانشان غالباً در خانه نیستند در مقایسه با کودکانی که پدرانشان در خانه هستند، کمتر صفت مردانه دارند و روابط دوستانه ایشان بسیار نامناسب است. مسأله مهم دیگر آن است که این قبیل پسران از همانند سازی با همجنس محروم می شوند، زیرا معمولاً کودکان می خواهند رفتارشان را به شکل رفتار همجنس خود درآورند.11

وقتی عدم حضور یکی از والدین چنین پیامدهایی به دنبال دارد، نتایج عدم حضور هردوی آن ها قطعاً قابل تأمل است. پدرانی که گرفتار هستند و ساعت هایی متمادی را صرف شغل خود می کنند به مشارکت کمتر در فعالیت های پدری گرایش دارند.12 تحقیقات نشان داده است پدران خانواده های دارای یک نان آور بیش از مادران به بازی با نوزاد گرایش داشته اند؛ اما در خانواده های دارای دو نان آور میزان انجام بازی های اجتماعی مادران بیشتر از پدران بوده است.از آن جا که این مشاهدات،عصرها پس از این که والدین از سر کار باز می گشتند، انجام یافت، پژوهشگران معتقدند که مادر به خاطر دوری از خانه در طی روز، از بازی های افزوده برای برقراری تماس دوباره با نوزادش استفاده می کند. نیاز خاص مادر شاغل به تعامل با نوزاد، ممکن است پدر را از انجام کار ویژه اش باز دارد.13 همچنین تحقیقات نشان داده است که کودکانِ خانواده های سنّتیِ دارایِ دو نان آور در مقایسه با کودکانِ خانواده هایی که در آن ها کار والدین و نقش خانوادگی منصفانه توزیع شده بود (مثل خانواده هایِ سنّتیِ دارایِ یک نان آور و مساوات طلبِ دارای دو نان آور) نگران تر و افسرده تر بودند و طبق گزارش خودشان، همتایانشان آنان را کمتر در میان خود می پذیرفتند و در کار و تحصیل در مدرسه،توانایی و شایستگی لازم را نداشتند.14

 *نوجوان را تنها رها نکنید

از دیگر موضوعات مهمی که با حضور والدین مرتبط است نحوه استفاده فرزندان از اوقات فراغتشان است. حضور کمرنگ پدر و مادر موجب فربه شدن ساعات تنهایی کودک و نوجوان می شود و او را ناگزیر می سازد که به تنهایی برای ساعات خود برنامه ریزی کند.پوشیده نیست که برای گذراندن اوقات فراغت باید با اعضای خانواده تبادل نظر کرد.نوجوان باید بیاموزد که با تفریحاتِ وقت گیر و بی ثمر، زندگی خود را تباه نسازد.15

استفاده از وقت را باید از کودکی به فرزند آموخت؛ کودک باید یاد بگیرد که با این که خوابش نمی برد،آرام بگیرد، دراز بکشد،کتاب ورق بزند،به داستان گوش دهد (اگر پدر و مادر حوصله ی خواندن داستان را برای او داشته باشند!) و اگر خودش قادر است داستان و کتاب بخواند.16  همه ی این رفتارها محتاج توجّه و حضورِ مؤثر والدین است.نوجوانانی که بدون برنامه، بزرگ شده اند نمی دانند از اوقات فراغت خود چگونه استفاده کنند. اگر نوجوان به حال خود واگذار شود همواره احتمال دارد که به انحراف، بزهکاری و اعتیاد کشیده شود.17  در حالیکه همراهی با نوجوان در برنامه ریزی تحصیلی، تفریحی و مطالعاتی اثراتی بسیار خوشایند و مثبت را در رشد فکری و شخصیتی او بر جای خواهد گذاشت.

 *اشتغال والدین مانع همراهی آنها با نوجوان نشود

در مورد سنین نوجوانی به مراتب مسأله پیچیده تر و حسّاس تر می شود، نوجوان تمایل به عضویت در گروه همسالان دارد. این امرِ طبیعی همراهیِ هوشمندانه ی پدر و مادر را می طلبد. وقتی نوجوانان ارتباط صحیحی با والدین خود نداشته باشند و نیازهای آنان در خانواده برآورده نشود از حفاظ و وضعیت خاص گروه همسن استفاده کرده، از حمایت آنان برخوردار می شوند.گروه همسن سرمشقی برای اعضاء است و اعضاء خود را موظّف به پیروی از این گروه می دانند.18  با توجه به این که گروه همسن برای نوجوان ایجاد حسّ امنیت می کند و سپری در برابر حملات والدین و بزرگسالان است، هر گونه اقدام نابه جا و بی توجّهی پدر و مادر نوجوان را بیشتر به طرف همسالان می کشد.امیدواریم پدران و مادران شاغل با توجه به مسؤلیت خطیر و پراهمیت خود در امر تربیت فرزند با مدیریت و برنامه ریزی مناسب به شیوه ی مطلوبی در این مسیر دست یابند و از آسیب هایی که ما در این جا به اشارات از کنار اندکی از آنها گذشتیم، مصون بمانند.

*مراقب باشید که به چه کای اشتغال می ورزید!

از اصل اشتغال به خصوص مادر که بگذریم، نوع شغل آن هاست که اهمیت شایانی دارد و تأثیرات بسیار آشکار و و سیعی را بر خانواده بر جای می گذارد. رضایت از کار نکته ی مهمی است که لازم است افراد با توجه به آن خود را از صدمات و آسیب هایی که در اثر نارضایتی از شغل ایجاد می شود، محفوظ نگاه دارند. بررسی ها در آمریکا نشان می دهد که بیش از 50 درصد از شاغلان آمریکایی ار کار خود ناراضی هستند؛ در مطالعه ای که در سال 1995 از سوی سازمان اخبار آمریکا به خبرگزاری های جهان صورت گرفت از مردم خواسته شد سه چیز را که بیش از همه د رکیفیت زندگی آنان نقش دارند، نام ببرند."رضایت کاری/حرفه ای"، "رابطه با افراد خانواده" و "پول" در صدر مقوله ی اعلام شده از طرف زنان و مردان جای داشت.19

آسیب ها و خستگی روحی در برخی کارها از سایر مشاغل بیشتر است. بی علاقگی به کار، تأثیراتِ مخرّبی را به پیکر خانواده، وارد می سازد.

دور شدن از الگوی خانواده سنّتی، اقتضائات و ویژگی های خود را داراست و در شرایط کنونی نمی توان با آن به مقابله پرداخت ولی برای مواجه ی صحیح با آن باید اندیشید و راهبردهایی صحیح را به کار بست.

امیدواریم سیاست گذاران و برنامه ریزان خانواده با اقدام اصولی و اساسی به این مهم توجه کنند.

منابع به ترتیب شماره ارجاعات:

1-میزان الحکمه، جلد3، صفحه 2522

2-میزان الحکمه، جلد1، صفحه 56

3-روانشناسی روابط درون خانواده، دکتر علی اصغر احمدی.

4-فصلنامه ی خانواده پژوهی، شماره 6

5-روانشناسی رشد، علی اکبر شعاری نژاد

6-فصلنامه ی خانواده پژوهی، شماره 7

7-گام های نخستین به سوی خواندن، احمد به پژوه،محمد جعفر کندی

8-زبان بدن کودکان، ریچارد وولنسون، ترجمه ی بهمن ابراهیمی

9-فصلنامه ی خانواده پژوهی ، شماره 7

12،11،10-روانشناسی رشد، علی اکبر شعاری نژاد

14،13-پدری، نقش پدر در خانواده، راس دی، پارک، ترجمه ی سعید فضائلی هاشمی

18،17،16،15-روانشناسی نوجوانان و جوانان، دکتر سید احمد احمدی

19-مهارت های زندگی، دکتر حسین خنیفر و مژده پور حسینی

چاپ شده در شماره ی 20 ماهنامه ی جوان

*اشتغال، استرس و تربیت فرزند

محیط های کاری امروزبا شرایط ویژه ی خود، استرس قابل توجهی را به فرد شاغل وارد می سازند. گاه مسایلی همچون: تلاشِ توأم با نگرانی برای ارتقاء شغلی، تأمین نظر کارفرما و فرادست، فاصله ی ارزش حاکم بر فضای کار با ارزش ها و فرهنگ فرد و...   تمامِ فضای فکر و ذهن فرد را به خود اختصاص می دهد و موضوع اول زندگی او می شود، حال تصور کنید این شخص پدر یا مادر نیز باشد. در این صورت او فرصت کافی برای آموزش کودکان خود را ندارد و در چنین شرایطی انتقال فرهنگی از والدین به فرزندان به کُندی انجام می شود

جامعه شناسان از این موضوع با عنوان گسیختگی فرهنگی نام می برند. وقتی بر این عدم حضور، نارضایتی و استرس های کاری را هم بیفزاییم  با وضعیت نابسامان و نگران کننده ای رو به رو می شویم. استرس ناشی از شغل را بیماری شایع قرن نامگذاری کرده اند. در این میان زنان که با مسؤلیت سنگینی د رمحیط خانه و ارتباط عاطفی تر با فرزند مواجه اند، آسیب بیشتری را تحمل می کنند. زنان شاغلی که استرس دارند، از احساس خستگی صحبت می کنند، آنها تحریک پذیر می شوند و سریع واکنش های رفتاری و عاطفی انجام می دهند. بسیاری اوقات نیز احساس افسردگی و درماندگی می کنند و اغلب بیشتر از مردان درباره ی استعفا حرف می زنند.پدران و مادران خسته از استرس نمی توانند حضوری شاداب و پرانرژی برای فرزندان خود داشته باشند.

*افزایش دغدغه های والدین با ورود فرزند

افزایش مسؤلیت های جدید، درگیر شدن با موضوعات ناآشنا، کم تجربه بودن والدین در رفع بیماری و بی تابی کودک، بهانه جویی ها و مطالبات فرزند، باز شدن باب جدیدی در نیازهای اقتصادی خانواده، افزایش دغدغه های فرزند در مسیر تحصیل، بلوغ، ازدواج و اشتغال، دوست یابی و...از جمله تغییرات و تأثیرات ناشی از ورود فرزند به خانواده است. هماهنگ سازی و مدیریت چنین شرایطی نیازمند داشتن مهارت ها و توانایی هایی است که هر چه بیشتر آنها را در خود پرورش دهیم در رفع دغدغه هایی که برشمردیم از توفیق افزون تری برخوردار خواهیم شد.

 *والدین شاغل و شناخت مراحل رشد

ادب کردن فرزند مستلزم آگاهی های کافی، توجه مناسب و حوصله ی وسیع است. اولین گام، کسب دانش و آگاهی مورد نیاز برای تحقق ادب و تربیت است.آگاهی هایی از قبیل شناخت مراحل رشد کودک، آشنایی با ویژگی ها، اقتضائات، نیازها، توانایی های مختلف او در مراحل متعدد زندگی و ... .

خوشبختانه امروز منابع بسیار زیادی در دسترس خانواده هاست که با زبانی روان، ساده و قابل درک به رشته ی تحریر درآمده اند، ولی متأسفانه شمار خوانندگان این آثار،چندان قابل توجه نیست. پدران و مادران شاغل بهترین ساعات یادگیری و آموختن را در طول روز در محل کار خود به سر می برند و سپس با خستگی ذهنی و جسمی حاصل از کار به منزل باز می گردند و به امور مختلفی همچون استراحت، دید و بازدید، انجام کارهای عقب مانده ی منزل و ... می پردازند و دیگر انرژی و فرصتی برای مطالعه و آشنایی با فرایند رشد فرزند را ندارند.

این مقاله سال گذشته در تاریخ ٢٣ تیرماه با همین عنوان در روزنامه ی